Atman!

Het prentenboek Atman! van Bart Moeyaert en Mark Janssen is zo’n boek waarin je als lezer eerst een beetje zoekend rondkijkt en dan ineens merk je dat je zelf midden in het avontuur staat. Het is een verhaal over verdwalen, maar ook over thuiskomen. Over bang zijn en toch dapper blijven. En vooral over een gevoel van heimwee dat zachtjes onder je huid kruipt.

Atman is negen en heeft de sleutel van zijn huis in zijn zak. Dat detail vind ik meteen briljant: hij hééft wat hij nodig heeft om thuis te komen, maar weet niet meer waar thuis is. Dat gegeven voelt groots en klein tegelijk. Wat begint met een eenvoudige vraag: “Weet u welke kant ik op moet?” groeit uit tot een tocht vol wonderlijke ontmoetingen. Een man zonder tijd. Een vrouw die hem als matroos wil inlijven. Piraten die zo uit een schilderij gestapt lijken. Een bulderende Kapitein Plien, luidruchtig maar met een hart.

De kracht van Moeyaert zit, zoals zo vaak, in zijn taal. De tekst leest als een lang gedicht, met een cadans die je bijna hardop wilt meezeggen. Zinnen tuimelen over elkaar heen, ritmisch en speels, soms brutaal, soms ontroerend. In het begin moest ik wennen aan die stijl. Waar gaat dit heen? Maar precies dát is natuurlijk de bedoeling. Je verdwaalt als lezer net zo goed als Atman zelf. Gaandeweg vallen de woorden op hun plek en ontstaat er een gelaagd verhaal waarin fantasie en werkelijkheid door elkaar slingeren.

Wat me persoonlijk het meest raakte, is het thema heimwee. Dat moment waarop Atman beseft dat hij zijn rode deur kent, zijn kat voor het raam, zijn vader die hem omhelst. Het verlangen naar iets vertrouwds zal voor een ieder herkenbaar zijn. Het bracht me terug naar mijn eigen kindertijd, naar dat kleine, knagende gevoel wanneer je even niet weet waar je hoort. Moeyaert vangt dat gevoel in taal zonder het zwaar te maken. Er zit namelijk ook humor in het verhaal met een speels karakter.

De illustraties van Mark Janssen tillen het boek naar een nog hoger niveau. Zijn beelden zijn kleurrijk en expressief, maar nooit schreeuwerig. Ze laten zien hoe groots en dreigend de wereld kan lijken als je bang bent. De oceaan oogt eindeloos, de figuren bijna mythisch. Tegelijkertijd valt de warmte in zijn kleurgebruik op, vooral wanneer thuis weer in zicht komt. Sommige spreads zijn ware kunstwerken waar je als lezer even in wilt blijven hangen.

Het is bijzonder dat dit boek ontstond in samenwerking met De Nationale Opera, de Nederlandse Reisopera en Opera Zuid, en dat het werd bewerkt tot een opera met muziek van Leonard Evers en regie van Annemieke van Elst. De première vond plaats in Nationale Opera & Ballet. Dat muzikale fundament voel je in elke zin: de tekst zingt, zwelt aan, valt stil en bouwt opnieuw op.

Atman! is geschikt voor lezers vanaf groep 4, maar het is minstens zo waardevol als voorleesboek, misschien zelfs nog meer. Het nodigt uit tot pauzeren, tot samen kijken, tot napraten.

Voor mij is dit een boek waarin je mag dwalen. Waarin je soms even niet begrijpt wat echt is en wat verzonnen, maar dat precies daarom blijft nazinderen. Een poëtisch, eigenzinnig en ontroerend avontuur.

Boeken bestellen en daarmee direct een goed doel naar keuze steunen? Dat kan bij Amy & Eva.

★★★★★